.png)
یارانه انرژی؛ بزرگترین هزینه پنهان اقتصاد ایران
لینک کپی شد
یارانه انرژی در ایران سالهاست که به عنوان ابزاری برای حمایت از مردم معرفی شده، اما در عمل به یکی از بزرگترین هزینههای پنهان اقتصاد تبدیل شده است. قیمت پایین انرژی در ظاهر به خانوارها کمک میکند، اما در پشت این ظاهر، مجموعهای از پیامدهای سنگین شکل میگیرد: مصرف بیرویه، فشار بر بودجه عمومی، کاهش انگیزه برای بهینهسازی، فرسودگی زیرساختها و توزیع ناعادلانه منافع. هرچه مصرف بیشتر باشد، بهرهمندی از یارانه نیز بیشتر میشود؛ بنابراین گروههایی که خانه بزرگتر، خودروی بیشتر یا مصرف بالاتری دارند، سهم بیشتری از این حمایت پنهان میبرند.
یارانه انرژی فقط یک عدد در بودجه نیست؛ نوعی جهتدهی اشتباه به کل اقتصاد است. وقتی انرژی ارزانتر از ارزش واقعی عرضه میشود، تولیدکننده انگیزه کمتری برای افزایش بهرهوری دارد، مصرفکننده حساسیت کمتری نسبت به مصرف پیدا میکند و دولت ناچار میشود بخشی از منابع خود را به جای سرمایهگذاری در آموزش، سلامت، حملونقل عمومی و انرژیهای پاک، صرف جبران شکاف قیمت کند. صندوق بینالمللی پول در برآوردهای جهانی خود نشان داده که یارانههای سوخت فسیلی، چه آشکار و چه پنهان، ابعادی بسیار بزرگ دارند و میتوانند فشار سنگینی بر اقتصادها و محیط زیست وارد کنند.
در مورد ایران، مسئله پیچیدهتر است؛ زیرا یارانه انرژی با ساختار تولید، حملونقل، مسکن، صنعت و حتی سیاست اجتماعی گره خورده است. حذف ناگهانی آن میتواند فشار تورمی و اجتماعی ایجاد کند، اما تداوم شکل فعلی نیز به معنای انتقال هزینه به آینده است. گزارشهای بانک جهانی درباره اقتصاد ایران نیز بر این نکته تأکید کردهاند که یارانههای انرژی و قیمتهای اداری میتوانند به عدم تعادل عرضه و تقاضا، مصرف ناکارآمد، ناکارایی تخصیصی و فشار مالی منجر شوند.
مشکل اصلی اینجاست که یارانه انرژی معمولاً دیده نمیشود. مردم افزایش قیمت کالاها را لمس میکنند، اما هزینه فرصت انرژی ارزان را کمتر میبینند. وقتی گاز، برق یا بنزین با قیمتی پایینتر از هزینه واقعی مصرف میشود، بخشی از سرمایه ملی در قالب مصرف روزمره ناپدید میشود. این سرمایه میتوانست صرف نوسازی نیروگاهها، کاهش آلودگی، بهبود حملونقل عمومی، حمایت هدفمند از فقرا یا توسعه انرژیهای تجدیدپذیر شود.
اصلاح یارانه انرژی البته باید هوشمندانه، تدریجی و همراه با حمایت مستقیم از اقشار آسیبپذیر باشد. تجربههای جهانی نشان میدهد که اصلاح قیمت بدون اعتماد عمومی و بدون جبران عادلانه، میتواند به نارضایتی شدید منجر شود. اما فرار از اصلاح نیز هزینه دارد. یارانه انرژی اگر به شکل فعلی ادامه یابد، نه فقط اقتصاد را فرسوده میکند، بلکه عدالت اجتماعی را هم تضعیف میکند؛ زیرا بیشترین منفعت به مصرفکنندگان بزرگتر میرسد و بیشترین آسیب به آینده عمومی کشور.
یارانه انرژی فقط یک عدد در بودجه نیست؛ نوعی جهتدهی اشتباه به کل اقتصاد است. وقتی انرژی ارزانتر از ارزش واقعی عرضه میشود، تولیدکننده انگیزه کمتری برای افزایش بهرهوری دارد، مصرفکننده حساسیت کمتری نسبت به مصرف پیدا میکند و دولت ناچار میشود بخشی از منابع خود را به جای سرمایهگذاری در آموزش، سلامت، حملونقل عمومی و انرژیهای پاک، صرف جبران شکاف قیمت کند. صندوق بینالمللی پول در برآوردهای جهانی خود نشان داده که یارانههای سوخت فسیلی، چه آشکار و چه پنهان، ابعادی بسیار بزرگ دارند و میتوانند فشار سنگینی بر اقتصادها و محیط زیست وارد کنند.
در مورد ایران، مسئله پیچیدهتر است؛ زیرا یارانه انرژی با ساختار تولید، حملونقل، مسکن، صنعت و حتی سیاست اجتماعی گره خورده است. حذف ناگهانی آن میتواند فشار تورمی و اجتماعی ایجاد کند، اما تداوم شکل فعلی نیز به معنای انتقال هزینه به آینده است. گزارشهای بانک جهانی درباره اقتصاد ایران نیز بر این نکته تأکید کردهاند که یارانههای انرژی و قیمتهای اداری میتوانند به عدم تعادل عرضه و تقاضا، مصرف ناکارآمد، ناکارایی تخصیصی و فشار مالی منجر شوند.
مشکل اصلی اینجاست که یارانه انرژی معمولاً دیده نمیشود. مردم افزایش قیمت کالاها را لمس میکنند، اما هزینه فرصت انرژی ارزان را کمتر میبینند. وقتی گاز، برق یا بنزین با قیمتی پایینتر از هزینه واقعی مصرف میشود، بخشی از سرمایه ملی در قالب مصرف روزمره ناپدید میشود. این سرمایه میتوانست صرف نوسازی نیروگاهها، کاهش آلودگی، بهبود حملونقل عمومی، حمایت هدفمند از فقرا یا توسعه انرژیهای تجدیدپذیر شود.
اصلاح یارانه انرژی البته باید هوشمندانه، تدریجی و همراه با حمایت مستقیم از اقشار آسیبپذیر باشد. تجربههای جهانی نشان میدهد که اصلاح قیمت بدون اعتماد عمومی و بدون جبران عادلانه، میتواند به نارضایتی شدید منجر شود. اما فرار از اصلاح نیز هزینه دارد. یارانه انرژی اگر به شکل فعلی ادامه یابد، نه فقط اقتصاد را فرسوده میکند، بلکه عدالت اجتماعی را هم تضعیف میکند؛ زیرا بیشترین منفعت به مصرفکنندگان بزرگتر میرسد و بیشترین آسیب به آینده عمومی کشور.