.png)
-->
بحرانپژوهی توسعهمحور؛ چارچوبی برای فهم ایران امروز
لینک کپی شد
ایران امروز را نمیتوان فقط با یک واژه توضیح داد: نه فقط بحران است، نه فقط توسعهنیافتگی، نه فقط فشار خارجی، نه فقط ضعف نهادی و نه فقط مسئله معیشت. مسئله ایران، ترکیبی از همه اینهاست؛ وضعیتی که در آن بحرانهای اقتصادی، اجتماعی، زیستمحیطی، امنیتی و حکمرانی به هم گره خوردهاند و هرکدام دیگری را تشدید میکند. به همین دلیل، برای فهم ایران امروز باید از «بحرانپژوهی توسعهمحور» سخن گفت؛ یعنی رویکردی که بحران را فقط حادثه و اختلال نمیبیند، بلکه آن را نشانهای از مسیر توسعه، کیفیت نهادها و توان حکمرانی میداند.
در نگاه سنتی، بحران معمولاً وقتی دیده میشود که حادثه رخ داده باشد: تورم جهش میکند، اعتراض شکل میگیرد، آب کم میشود، سرمایه اجتماعی افت میکند، تحریم فشار میآورد یا یک تهدید امنیتی بالا میگیرد. اما بحرانپژوهی توسعهمحور میگوید بحران از لحظه انفجار شروع نمیشود. بحران پیش از آن، در تصمیمهای عقبافتاده، هشدارهای نادیدهگرفتهشده، نهادهای فرسوده، آمارهای کمخواندهشده و شکاف میان مردم و سیاستگذار ساخته میشود. کتاب The Politics of Crisis Management نیز بحران را یکی از ویژگیهای اصلی حکمرانی معاصر میداند؛ وضعیتی که در آن رهبران باید هم خسارت را کاهش دهند، هم معنا بسازند، هم اعتماد عمومی را حفظ کنند و هم از تجربه بحران یاد بگیرند.
از این منظر، بحران فقط «مشکل بزرگ» نیست؛ آزمون حکمرانی است. تورم فقط عدد اقتصادی نیست؛ نشانهای از کیفیت سیاستگذاری پولی، بودجهای، بانکی و تولیدی است. بحران آب فقط کاهش بارندگی نیست؛ نتیجه سالها تصمیمگیری ناهماهنگ در کشاورزی، صنعت، شهرسازی و محیط زیست است. بحران خانواده فقط افزایش طلاق یا کاهش ازدواج نیست؛ بازتابی از ناامنی شغلی، فشار مسکن، بیآیندگی جوانان و فرسایش روانی جامعه است. بحران امنیت نیز فقط در مرز و پادگان رخ نمیدهد؛ از نان، کار، سلامت، آموزش، کرامت و اعتماد مردم آغاز میشود.
در این چارچوب، توسعه بدون نهاد دوام ندارد. اگر نهادهای تصمیمگیر توان هماهنگی، تحلیل، تنظیمگری و پاسخگویی نداشته باشند، هر بحران بهصورت جداگانه و اضطراری مدیریت میشود، اما ریشهها باقی میمانند. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره نسخه جدید مدیریت بحران در ایران نیز تأکید میکند که مدیریت اثربخش بحران نیازمند ارتقای ظرفیتهای حکمرانی از جمله هماهنگی، تحلیل، تنظیمگری و ارائه خدمات است؛ در حالی که رویکرد سنتی بیشتر به التیام پس از بحران محدود مانده است. این نکته برای ایران حیاتی است، چون بسیاری از مسائل کشور نه با کمبود قانون، بلکه با ضعف اجرا، ناهماهنگی نهادی و نبود یادگیری جمعی تشدید شدهاند.
بحرانپژوهی توسعهمحور همچنین نشان میدهد که فشار خارجی و تحریم را نباید فقط در سطح دیپلماسی دید. کتاب The Art of Sanctions تحریم را ابزاری طراحیشده برای تولید فشار و تنظیم تدریجی آن میداند؛ ابزاری که باید در طول مسیر سنجیده و کالیبره شود تا به بیشترین اثرگذاری برسد. اما در تجربه زیسته مردم، تحریم فقط یک ابزار سیاست خارجی نیست. تحریم بر قیمتها، شغل، سرمایهگذاری، دارو، امید، مهاجرت، رابطه دولت و جامعه و اعتماد عمومی اثر میگذارد. بنابراین بحرانپژوهی توسعهمحور میپرسد: وقتی فشار خارجی به زندگی داخلی منتقل میشود، نهادهای داخلی چقدر توان محافظت از مردم را دارند؟
اینجا مفهوم «امنیت اقتصادی» اهمیت پیدا میکند. امنیت اقتصادی یعنی مردم بتوانند زندگی خود را تا حدی پیشبینی کنند؛ بدانند کار، درآمد، درمان، مسکن و آینده فرزندانشان کاملاً در معرض بیثباتی نیست. اگر شهروندان هر روز با شوک قیمت، ناامنی شغلی، کاهش قدرت خرید و بیاعتمادی به آینده روبهرو باشند، حتی در نبود جنگ نیز احساس امنیت نمیکنند. توسعهمحور دیدن بحران یعنی فهم این نکته که امنیت ملی از امنیت زندگی روزمره جدا نیست.
از سوی دیگر، گزارش توسعه انسانی ۲۰۲۳/۲۰۲۴ برنامه توسعه ملل متحد بر خطر بنبست جهانی ناشی از توسعه نامتوازن، افزایش نابرابری و تشدید قطبیشدن سیاسی تأکید میکند. این هشدار برای ایران نیز قابل تأمل است. وقتی نابرابری، احساس بیعدالتی و فشار معیشت افزایش پیدا کند، جامعه مستعد قطبیشدن، بیاعتمادی و گسست میشود. در چنین شرایطی، توسعه دیگر فقط رشد اقتصادی نیست؛ توسعه یعنی بازسازی پیوند میان مردم، نهادها و آینده.
بحرانپژوهی توسعهمحور با حکمرانی هم پیوند مستقیم دارد. گزارش توسعه جهانی ۲۰۱۷ بانک جهانی تأکید میکند که حکمرانی میتواند نابرابریهای قدرت را کاهش دهد و سیاستها را در مسیر امنیت، رشد و عدالت مؤثرتر کند؛ به شرط آنکه قواعد، مشوقها و مشارکت بازیگران بهدرستی تنظیم شوند. این یعنی حل بحران فقط به پول، دستور یا پروژه نیاز ندارد؛ به قواعد قابل اعتماد، پاسخگویی، مشارکت، شفافیت و نهادهای میانجی نیاز دارد.
در ایران، بخش بزرگی از بحرانها به این دلیل مزمن شدهاند که میان تشخیص مسئله و اصلاح ساختار فاصله افتاده است. مسئله شناخته میشود، درباره آن گزارش نوشته میشود، هشدار داده میشود، اما تصمیم اصلاحی یا دیر میآید یا ناقص اجرا میشود. همین فاصله، بحران را از حالت قابل مدیریت به وضعیت فرسایشی تبدیل میکند. بحران فرسایشی خطرناکتر از بحران ناگهانی است، چون جامعه به آن عادت میکند؛ به تورم عادت میکند، به آلودگی هوا عادت میکند، به مهاجرت جوانان عادت میکند، به کاهش کیفیت آموزش عادت میکند و همین عادت، حساسیت اصلاح را کم میکند.
در چنین شرایطی، نقش رسانه و پایگاههای تحلیلی اهمیت زیادی دارد. رسانه اگر فقط خبر روز را منتشر کند، بحران را سطحی میبیند. اما اگر بتواند میان داده، پژوهش، سیاست عمومی و زندگی مردم پل بزند، به بخشی از آگاهی توسعهای جامعه تبدیل میشود. «بهار قلم» در این چارچوب میتواند فراتر از بازتاب خبر عمل کند؛ یعنی بحرانها را ریشهیابی کند، زبان علمی را به زبان عمومی نزدیک کند و نشان دهد هر مسئله روزمره، پشتوانهای ساختاری دارد.
به بیان روشن، بحرانپژوهی توسعهمحور برای ایران امروز یعنی دیدن پیوند میان تحریم و معیشت، میان نهاد و توسعه، میان امنیت و نیازهای مردم، میان آموزش و سرمایه انسانی، میان محیط زیست و آینده اقتصادی، و میان حکمرانی و اعتماد عمومی. این رویکرد نه بحران را انکار میکند و نه در آن متوقف میشود؛ بلکه بحران را به نشانهای برای اصلاح مسیر توسعه تبدیل میکند.
در نهایت، ایران امروز بیش از هر چیز به توانایی «فهم همزمان» نیاز دارد. نمیتوان اقتصاد را جدا از سیاست، امنیت را جدا از رفاه، محیط زیست را جدا از توسعه و حکمرانی را جدا از اعتماد مردم فهمید. بحرانها بههمپیوستهاند؛ پس راهحلها نیز باید بههمپیوسته باشند. توسعه زمانی ممکن میشود که کشور فقط بحران را خاموش نکند، بلکه از آن یاد بگیرد، نهاد بسازد، اعتماد ترمیم کند و به جای مدیریت اضطرار، آینده را طراحی کند.
به بیان کوتاه، بحران برای جامعهای که یاد نمیگیرد، تکرار میشود؛ اما برای جامعهای که از بحران نهاد میسازد، میتواند آغاز اصلاح باشد.
منابع:
Boin، Arjen؛ ’t Hart، Paul؛ Stern، Eric؛ Sundelius، Bengt، The Politics of Crisis Management: Public Leadership under Pressure، Cambridge University Press.
Nephew، Richard، The Art of Sanctions: A View from the Field، Columbia University Press.
World Bank، ۲۰۱۷، World Development Report 2017: Governance and the Law.
UNDP، ۲۰۲۴، Human Development Report 2023/2024: Breaking the Gridlock.
مرکز پژوهشهای مجلس، ۱۴۰۴، گزارش نسخه جدید برای مدیریت بحران در ایران.
مجموعه «برای ایران، جلد ۳: بحرانپژوهی در ایران / نهادسازی و حکمرانی»، اطلاعات ارائهشده برای تولید متن.
مقالات بحران و امنیت اقتصادی، رزومه دکتر گلدانی و بخش پایگاه خبری بهار قلم، اطلاعات ارائهشده برای تولید متن.
در نگاه سنتی، بحران معمولاً وقتی دیده میشود که حادثه رخ داده باشد: تورم جهش میکند، اعتراض شکل میگیرد، آب کم میشود، سرمایه اجتماعی افت میکند، تحریم فشار میآورد یا یک تهدید امنیتی بالا میگیرد. اما بحرانپژوهی توسعهمحور میگوید بحران از لحظه انفجار شروع نمیشود. بحران پیش از آن، در تصمیمهای عقبافتاده، هشدارهای نادیدهگرفتهشده، نهادهای فرسوده، آمارهای کمخواندهشده و شکاف میان مردم و سیاستگذار ساخته میشود. کتاب The Politics of Crisis Management نیز بحران را یکی از ویژگیهای اصلی حکمرانی معاصر میداند؛ وضعیتی که در آن رهبران باید هم خسارت را کاهش دهند، هم معنا بسازند، هم اعتماد عمومی را حفظ کنند و هم از تجربه بحران یاد بگیرند.
از این منظر، بحران فقط «مشکل بزرگ» نیست؛ آزمون حکمرانی است. تورم فقط عدد اقتصادی نیست؛ نشانهای از کیفیت سیاستگذاری پولی، بودجهای، بانکی و تولیدی است. بحران آب فقط کاهش بارندگی نیست؛ نتیجه سالها تصمیمگیری ناهماهنگ در کشاورزی، صنعت، شهرسازی و محیط زیست است. بحران خانواده فقط افزایش طلاق یا کاهش ازدواج نیست؛ بازتابی از ناامنی شغلی، فشار مسکن، بیآیندگی جوانان و فرسایش روانی جامعه است. بحران امنیت نیز فقط در مرز و پادگان رخ نمیدهد؛ از نان، کار، سلامت، آموزش، کرامت و اعتماد مردم آغاز میشود.
در این چارچوب، توسعه بدون نهاد دوام ندارد. اگر نهادهای تصمیمگیر توان هماهنگی، تحلیل، تنظیمگری و پاسخگویی نداشته باشند، هر بحران بهصورت جداگانه و اضطراری مدیریت میشود، اما ریشهها باقی میمانند. گزارش مرکز پژوهشهای مجلس درباره نسخه جدید مدیریت بحران در ایران نیز تأکید میکند که مدیریت اثربخش بحران نیازمند ارتقای ظرفیتهای حکمرانی از جمله هماهنگی، تحلیل، تنظیمگری و ارائه خدمات است؛ در حالی که رویکرد سنتی بیشتر به التیام پس از بحران محدود مانده است. این نکته برای ایران حیاتی است، چون بسیاری از مسائل کشور نه با کمبود قانون، بلکه با ضعف اجرا، ناهماهنگی نهادی و نبود یادگیری جمعی تشدید شدهاند.
بحرانپژوهی توسعهمحور همچنین نشان میدهد که فشار خارجی و تحریم را نباید فقط در سطح دیپلماسی دید. کتاب The Art of Sanctions تحریم را ابزاری طراحیشده برای تولید فشار و تنظیم تدریجی آن میداند؛ ابزاری که باید در طول مسیر سنجیده و کالیبره شود تا به بیشترین اثرگذاری برسد. اما در تجربه زیسته مردم، تحریم فقط یک ابزار سیاست خارجی نیست. تحریم بر قیمتها، شغل، سرمایهگذاری، دارو، امید، مهاجرت، رابطه دولت و جامعه و اعتماد عمومی اثر میگذارد. بنابراین بحرانپژوهی توسعهمحور میپرسد: وقتی فشار خارجی به زندگی داخلی منتقل میشود، نهادهای داخلی چقدر توان محافظت از مردم را دارند؟
اینجا مفهوم «امنیت اقتصادی» اهمیت پیدا میکند. امنیت اقتصادی یعنی مردم بتوانند زندگی خود را تا حدی پیشبینی کنند؛ بدانند کار، درآمد، درمان، مسکن و آینده فرزندانشان کاملاً در معرض بیثباتی نیست. اگر شهروندان هر روز با شوک قیمت، ناامنی شغلی، کاهش قدرت خرید و بیاعتمادی به آینده روبهرو باشند، حتی در نبود جنگ نیز احساس امنیت نمیکنند. توسعهمحور دیدن بحران یعنی فهم این نکته که امنیت ملی از امنیت زندگی روزمره جدا نیست.
از سوی دیگر، گزارش توسعه انسانی ۲۰۲۳/۲۰۲۴ برنامه توسعه ملل متحد بر خطر بنبست جهانی ناشی از توسعه نامتوازن، افزایش نابرابری و تشدید قطبیشدن سیاسی تأکید میکند. این هشدار برای ایران نیز قابل تأمل است. وقتی نابرابری، احساس بیعدالتی و فشار معیشت افزایش پیدا کند، جامعه مستعد قطبیشدن، بیاعتمادی و گسست میشود. در چنین شرایطی، توسعه دیگر فقط رشد اقتصادی نیست؛ توسعه یعنی بازسازی پیوند میان مردم، نهادها و آینده.
بحرانپژوهی توسعهمحور با حکمرانی هم پیوند مستقیم دارد. گزارش توسعه جهانی ۲۰۱۷ بانک جهانی تأکید میکند که حکمرانی میتواند نابرابریهای قدرت را کاهش دهد و سیاستها را در مسیر امنیت، رشد و عدالت مؤثرتر کند؛ به شرط آنکه قواعد، مشوقها و مشارکت بازیگران بهدرستی تنظیم شوند. این یعنی حل بحران فقط به پول، دستور یا پروژه نیاز ندارد؛ به قواعد قابل اعتماد، پاسخگویی، مشارکت، شفافیت و نهادهای میانجی نیاز دارد.
در ایران، بخش بزرگی از بحرانها به این دلیل مزمن شدهاند که میان تشخیص مسئله و اصلاح ساختار فاصله افتاده است. مسئله شناخته میشود، درباره آن گزارش نوشته میشود، هشدار داده میشود، اما تصمیم اصلاحی یا دیر میآید یا ناقص اجرا میشود. همین فاصله، بحران را از حالت قابل مدیریت به وضعیت فرسایشی تبدیل میکند. بحران فرسایشی خطرناکتر از بحران ناگهانی است، چون جامعه به آن عادت میکند؛ به تورم عادت میکند، به آلودگی هوا عادت میکند، به مهاجرت جوانان عادت میکند، به کاهش کیفیت آموزش عادت میکند و همین عادت، حساسیت اصلاح را کم میکند.
در چنین شرایطی، نقش رسانه و پایگاههای تحلیلی اهمیت زیادی دارد. رسانه اگر فقط خبر روز را منتشر کند، بحران را سطحی میبیند. اما اگر بتواند میان داده، پژوهش، سیاست عمومی و زندگی مردم پل بزند، به بخشی از آگاهی توسعهای جامعه تبدیل میشود. «بهار قلم» در این چارچوب میتواند فراتر از بازتاب خبر عمل کند؛ یعنی بحرانها را ریشهیابی کند، زبان علمی را به زبان عمومی نزدیک کند و نشان دهد هر مسئله روزمره، پشتوانهای ساختاری دارد.
به بیان روشن، بحرانپژوهی توسعهمحور برای ایران امروز یعنی دیدن پیوند میان تحریم و معیشت، میان نهاد و توسعه، میان امنیت و نیازهای مردم، میان آموزش و سرمایه انسانی، میان محیط زیست و آینده اقتصادی، و میان حکمرانی و اعتماد عمومی. این رویکرد نه بحران را انکار میکند و نه در آن متوقف میشود؛ بلکه بحران را به نشانهای برای اصلاح مسیر توسعه تبدیل میکند.
در نهایت، ایران امروز بیش از هر چیز به توانایی «فهم همزمان» نیاز دارد. نمیتوان اقتصاد را جدا از سیاست، امنیت را جدا از رفاه، محیط زیست را جدا از توسعه و حکمرانی را جدا از اعتماد مردم فهمید. بحرانها بههمپیوستهاند؛ پس راهحلها نیز باید بههمپیوسته باشند. توسعه زمانی ممکن میشود که کشور فقط بحران را خاموش نکند، بلکه از آن یاد بگیرد، نهاد بسازد، اعتماد ترمیم کند و به جای مدیریت اضطرار، آینده را طراحی کند.
به بیان کوتاه، بحران برای جامعهای که یاد نمیگیرد، تکرار میشود؛ اما برای جامعهای که از بحران نهاد میسازد، میتواند آغاز اصلاح باشد.
منابع:
Boin، Arjen؛ ’t Hart، Paul؛ Stern، Eric؛ Sundelius، Bengt، The Politics of Crisis Management: Public Leadership under Pressure، Cambridge University Press.
Nephew، Richard، The Art of Sanctions: A View from the Field، Columbia University Press.
World Bank، ۲۰۱۷، World Development Report 2017: Governance and the Law.
UNDP، ۲۰۲۴، Human Development Report 2023/2024: Breaking the Gridlock.
مرکز پژوهشهای مجلس، ۱۴۰۴، گزارش نسخه جدید برای مدیریت بحران در ایران.
مجموعه «برای ایران، جلد ۳: بحرانپژوهی در ایران / نهادسازی و حکمرانی»، اطلاعات ارائهشده برای تولید متن.
مقالات بحران و امنیت اقتصادی، رزومه دکتر گلدانی و بخش پایگاه خبری بهار قلم، اطلاعات ارائهشده برای تولید متن.